به گزارش پایگاه خبری مدیریت شهری کرج ، محرم و عاشورا در فرهنگ مذهبی شیعهها همواره جایگاه خاص و برجستهای دارد و زمینه ساز مجموعهای از سنتها و مراسمهایی است که در طول تاریخ به عنوان میراثی معنوی نسل به نسل و سینه به سینه به دیگران منتقل میشود. اینها گوشهای از آداب و رسومی است که مردم اقلیمهای مختلف در شهرهایشان برگزار میکنند.
آذریها: طشتگذاری
عزاداری شهرهای آذربایجان و اردبیل با دو رسم خاص «طشت گذاری» و دستههای «شاخسی، واخسی» معروف است که با مرثیهها و آداب خاصی برگزار میشود. دستههای عزاداری «شاخسی، واخسی» (شاه حسین، وای حسین)، بنابر سنت دیرینه آذربایجانیان، همه ساله از دهه آخر ماه ذیحجه، فعالیت خود را شروع میکنند. به این شکل که دستههای عزاداری شاخسی، واخسی، از چند روز مانده به ماه محرم، شبها در حسینیهها و مساجد تشکیل شده و با حضور عزاداران، در صفهایی طویل و زنجیروار، راهی کوچه و خیابان شده و مرثیهها و اشعار مذهبی در رثای سالار شهیدان و یارانش سرمی دهند.
اوج این مراسم در ظهر عاشورا و پس از اتمام عزاداری ظهر عاشوراست که عزاداران، با ذکر «شاخسی، واخسی»، پس از طی نمودن مسیری طولانی نهایتا خود را به خیمههای به آتش کشیده شده (نماد خیمههای امام حسین(ع) و یارانش در کربلا) رسانده و به سوگ واقعه مینشینند.
رسم دیگر، «طشت گذاری» یا «طشت گردانی» است که منسوب به اردبیل، به طور خاص و مردم آذربایجان به طور عام است. در این آیین، طشت، نماد مشک سقای کربلا، نماد آب رود فراتی است که به روی حسین(ع) و یارانش بسته شد. چرا که واقعه کربلا و بسته شدن فرات به روی امام حسین(ع)، یارانشان و ایثارگریهای سقای کربلا برای رسانیدن آب به تشنگان و حماسه آفرینی آنانی که با لبانی تشنه به شهادت رسیدند، به یقین قداست و جایگاه والای آب را در فرهنگ شیعیان و بخصوص ایرانیان، بیش از پیش عمق بخشیده است تا آنجا که انعکاس این امر را در فرهنگ مردم و بخصوص در شکل گیری آداب و رسوم و آیینهای آنها شاهد هستیم.
یزد: حمل نخل
شكوه عزداری مردم سرزمین بادها و بادگیرها در سوگواری روز عاشورا، آیین نخلبرداری است. در یزد، نخل را به شکل تابوت سیدالشهدا(ع) یا نمادی از یکی از شهدای کربلا درمی آورند. نخلی از جنس چوب و به شکل برگ درخت یا سرو که هیچ شباهتی به درخت نخل ندارد، اما به این نام خوانده میشود. مراسم نخلبرداری از ویژگیهای منحصر به فرد محرم و عزاداری در یزد است که با همکاری و همیاری اهالی در تمام مراحل مراسم، از کمک مالی و تهیه چوب و دیگر وسایل آن گرفته تا کمک در تزئین و عَلَم کردن آن و حمل آن در روز عاشورا برگزار میشود.
دربرخی موارد، زرتشتیان یزد هم در ساختن نخلها، همیاری و همکاری دارند. آنها حضرت سیدالشهدا(ع) را همسر شهربانوی ایرانی دانسته و نسبت به وی احترام و ارادت خاصی قائل هستند. مراسم آذینبندی و آماده کردن نخلها برای ایام عزاداری ماه محرم با یک فراخوان، بسیج همگانی اهل محل و آبادی صورت میگیرد. برخیها در یزد و حوالی آن، درختان خود را وقف میکنند تا در زمان کهنسالی آن ساقههایش را صرف مرمت نخل کنند. نخلهای بزرگ، پس از تزئین، چندین تُن وزن پیدا میکنند و معمولا برای بلند کردن و حرکت آن نیروی بسیاری لازم است. مثلا نخلهای میدان امیر چخماق، میدان امام تفت، میدان مهریز، هر یک به زور دهها نفر نیاز دارد.
کاشان: چاووش عزا
در آخر ین روز ذیحجه با ورود دسته «چاووش عزا» به بازار شهر کاشان مردم و کسبه از فرا رسیدن ماه محرم مطلع میشوند. بیشتر اعضا این دسته مداحان اهل بیت(ع) هستند كه هر كدام در مسیر راه اشعاری را در رثای امام حسین (ع) و واقعه عاشورا میخوانند. با نگاهی به تاریخ عزاداری سنتی در كاشان و شهرهای همجوار آن، همچون نطنز، آران و بیدگل و اردستان به برخی آیینهای سنتی ازجمله نخل گردانی و حمل خیمهگاه حسینی و شهدای كربلا بر میخوریم كه در زمان آلبویه مرسوم بوده و در زمان قاجار نیز با برپا كردن تكیهها آیینهای تعزیه رونق بیشتری گرفته است. عزاداریهای سنتی در شهر كاشان سابقهای طولانی دارد.
به طوری که سابقه برپایی عزاداری در چند هیات به بیش از دو قرن میرسد. مجلس روضهخوانی بیت آیتالله مدنی كه بیش از دو قرن نسل بهنسل بر پا میشود. یك قرن از سابقه برپایی مجلس روضه خوانی در بیت آیتالله یثربی در مسجد حبیب ابن موسی (ع) میگذرد و مجلس روضهخوانی در مسجد «درب یلان» از طرف مرحوم حاج ارباب حسن تفضلی دو قرن پیش از پدر وی به یادگار مانده كه هنوز همه ساله برگزارمیشود. مراسم «توغ»برداری در كاشان نیز از جمله آداب مورد توجه اهالی این شهرستان است. زمان برداشتن توغ در كاشان معمولا در شب و روز عاشورا و شانزدهم محرم است، مرسوم است كه دستههای عزاداری به دنبال آن به بازار رفته و در پای آن عزاداری میكنند.
ایلام: چایینه زنان
در ایام محرم بیشتر مردها در سوگواری سالار شهیدان امام حسین (ع ) و یارانش، نقش فعالتری دارند اما در میان مردم ایلام، زنان در رسم «چایینه» دیگر تنها شاهدان اندوهگین نیستند و مراسم ویژهای دارند. از جمله این چایینهها میتوان به چایینه حضرت قاسم (ع) در روز هفتم، چایینه حضرت عباس (ع ) در روز هشتم، چایینه امام حسین (ع ) در روز دهم و چایینه روز اربعین حسینی اشاره داشت. به طور مثال در چایینه قاسم، بر تن دختری جوان و ازدواج نکرده لباس عروسی میپوشانند و پس از آن چایینه خوانها، این رسم را به جا میآورند.
شاهرود: روز «یا عباس یا عباس»
پنجمین روز از ماه محرم هر سال در شهر شاهرود روز «یا عباس یا عباس» نامیده شده و مراسم طوقبندان در این روز بر پا میشود. این نشانه از سه قسمت پایه چوبی، بدنه فلزی سینی مانند مشبک به شکل قلب و زبانه فولادی به عرض تقریبی 10 سانتیمتر و طول یک متر تشکیل میشود. در باور اهالی منطقه، این نشانه، نمادی از علم و بیرق علمدار واقعه کربلا حضرت ابوالفضلالعباس (ع) است. پس از جامه به تن کردن بدنه طوق با پارچههای مشکی، سبز و غیره در این روز توسط سادات و پیرغلامان اباعبدالله الحسین(ع) انجام میشود. بزرگترین و سنگینترین طوق شهر که طوق «بابا علی» نام دارد. اگر در هنگام حمل طوق به طور ناگهانی تیغه آن بر زمین بیفتد، بلافاصله گوسفندی را در همان محل قربانی میکنند. در غیر این صورت معتقدند که پیشامد ناگواری برای شخص حامل طوق اتفاق خواهد افتاد.
هر طوق بنا بر سالهای گذشته در مقابل خانه افرادی که نذر دارند با حضور عزاداران و با ذکر سلام و صلوات توسط سادات یا پیرغلامان تکایا و مساجد ادا میشود؛ پس از جامه شدن همه طوقها، در ساعت چهار بعد از ظهر، عدهای از بزرگان تکیهها در حالی که اشعار محتشم کاشانی را زمزمه میکنند در جلوی دیگر عزاداران به حرکت در میآیند؛ در مقابل آنها بیرق سفیدی توسط یکی از خادمین تکیه بازار حمل میشود. این بیرق به حضرت عباس (ع) منتسب بوده و رنگ سفید آن از عزیمت آن حضرت برای آوردن آب و نه جنگطلبی حکایت دارد.
زنجان: حسینیه اعظم، روز هشتم محرم
زنجان شهر کوچکی است و جمعیت آن به پانصد هزار نفر هم نمیرسد، اما سالهاست که درعصر روز هشتم محرم به یاد سقای دشت کربلا چندین هزار عزادار از حسینیه اعظم به سوی امامزاده ابراهیم شهر حرکت میکنند که حتما تصاویرش را در تلویزیون دیدهاید. در سالهای اخیر بیش از دویست هزار نفر در این دسته شرکت میکنند. علاوه بر اهالی شهر، جمعی از اهالی استانهای آذری زبان همسایه و حتی کشور آذربایجان خود را به زنجان میرسانند تا در این آیین بینظیر شرکت کنند. کثرت نذورات از سراسر جهان از جمله چندین هزار گوسفند اهدایی و قربانی کردن آنها پیشاپیش دسته، صحنه جالبی خلق میکند. این گوسفندهای نذری به حدی است که میتوان حسینیه اعظم زنجان را دومین قربانگاه مسلمانان جهان پس از منا نامید! در این دسته نه علمکشی میکنند و نه از زنجیرزنی و طبل دهل رایج در دستههای عزاداری خبری است. فقط سیل انسانهای عزاداری است که نوحههای سنتی و قدیمی را زمزمه میکنند و بر سر و سینه میزنند.
مسجد حسینیه اعظم زنجان و گرمابه قدیمی آن در جنوبیترین بخش بافت قدیمی شهر زنجان و در محلهای معروف به «سیدلر» واقع شده كه به دروازه جنوبی شهر (دروازه قلتوق) مشرف بوده و براساس كتیبهای كه بر سردر ورودی گرمابه این مجموعه قرار دارد، تاریخ تجدید بنای آن به عهد ناصرالدین شاه باز میگردد.
بندر عباس: حرکت به سوی قدمگاه
مردم عزادار شهر بندرعباس صبح تاسوعا تابوتهایی را از حسینیهها بیرون میآورند و از شهر خارج میکنند تا به طرف قدمگاهی که مردم معتقدند به حضرت علی (ع ) منسوب است، ببرند. اهالی بر این باورند که با رقص دجله به طرف این قدمگاه حرکت نمادین فرزند به سوی پدر و دیدار با او انجام میشود.
خرم آباد: سوگ سیاوش
لرها توجه خاصی به مراسم سوگواری در ماه محرم دارند و به ویژه در دهه اول این ماه شهرهای خرم آباد مهمانان زیادی را به خود جلب میکند. عاشورای حسینی در خرم آباد با آداب و سنن دیرینه خود ازجمله زیباترین و پرشورترین آیینهای اهالی این نقط از سرزمین پهناور ایران است. گل، نماد عزاداری و ماتم، از داغ سوگ سیاووش برای ایرانیان است که امروزه لرها وارث این رسم در روزهای عزا و ماتم هستند. ازچند روز مانده به عاشورا عدهای جهت روشن کردن آتش در صبح عاشورا، هیزم جمع میکنند. تا اگر در روز عاشورا برف و باران بارید و هوا سرد شد عزادارانی كه درگِل میافتند از سرما حفظ شوند. صبح روز عاشورا قبل از طلوع آفتاب، صدای آشنا و دلگیرانه ساز و دهل، جمعیت عزادار را به سوی میدان شهر و خره (گل) عاشورا فرا میخوانند. دسته دسته افراد سینه زن كه از سر تا پا در گل غلت خوردهاند، در میان دستههای عزادار سینه زنان بهسوی مركز شهر حركت میكنند و این مراسم تا ظهر عاشورا ادامه دارد.
از دیگر رسمهای روز عاشورای لرها مراسم «دختران چهل منبر» است. از اول صبح عاشورا، دخترانی سیاهپوش و نقابدار با پای برهنه بهصورت گروهی، مجالس عزا و حسینیههای شهر را میگردند و با نیت خواستههای مختلف بهویژه بخت گشایی در هر جلسه و مراسم عزاداری یك شمع روشن میكنند تا چهل منبر را سر بزنند و چهل شمع روشن كنند.
دزفول: حمل شیدونه
مردم عزادار دزفول، در روز عاشورا طاقی با چهار گلدسته را به حرکت در میآورند که روی آن به سبک نقاشیهای قهوهخانهای، صحنههایی از عاشورا به تصویر درآمده است. این طاق «شیدونه» نام دارد و نذورات مردم در آن پخش میشود. شیدونهها به بزرگانی که در روز تاسوعا نقش داشتهاند، اختصاص دارد.
بوشهر: واحد
آوای غم انگیز نوحه خوانی و نوازندگی سنج و دمام بوشهریها در ماه محرم و صفر حکایت از دردها و غمهای فراوان آنها دارد. سینه زنی در بوشهر و سایر شهرهای خطه جنوب با شکوه خاصی برگزار میشود. سینه زنی بوشهری به این صورت است كه نوحهخوان در وسط میایستد و بین 5 تا 20 حلقه انسانی دور او تشكیل میشود. سینهزنها به صورت دایرهای میچرخند و حركت پای آنان با نوای نوحهخوان هماهنگی دارد؛ صحنههایی بسیار تماشایی و شور انگیز که هر بینندهای را تحت تا ثیر قرار میدهد. این نوع سینهزنی حالا از بوشهر به بقیه شهرهای جنوب هم راه یافته است. اوج اجرای سینهزنی، هنگام اعلام واحد توسط نوحهخوان است که در آخرین لحظات سینهزنی و دمام که دریای مواج سینه زنان در اوج هیجان و شور و خلسه فرو رفته، پس از یک مکث کوتاه با صدای رسا میگوید «واحد» و گروه سینهزن یک صدا جواب میدهند «الله واحد» و نوحهخوان نوحه واحد را مطابق و مناسب با روز عزا میخواند. از قدیمیترین محلههای بوشهر که از قدیمالایام مردم به برپایی مراسم سوگواری سید و سالار شهیدان پرداختهاند، چهار محل است که ازشبهای ابتدایی ماه محرم بیشتر بوشهریها به آنجا میروند. در «شام غریبان» بوشهریها در حالی که علمها را به صورت خوابانده حمل میکنند با حرکت در معابر عمومی و اجتماع در مساجد، تکایا و حسینیهها با خاموش کردن چراغها و در فضای تاریک در غم شهدای دشت کربلا و حالات خاندان رسولالله(ص) اشک ماتم میریزند. کسانی که برای دیدن عزاداری به بوشهر میروند، باید بدانند که آنجا غذاهایی كه به صورت نذری پخته میشوند، بیشتر محلی هستند.
در صبحانه، نان واش بوشهری با سبزی و گوشت پخته و بین عزاداران پخش میشود. ناهار و شام هم بیشتر شكر پلو با شكر و زعفران و قیمه بوشهری با گوشت و نخود له شده میپزند.
آداب و رسوم مردم بروجرد در دهه اول محرم
مردم این شهرستان از چند روز مانده به آغاز ماه محرم به حرمت امام حسین (ع) و خاندانش و نذری که داشته اند اقدام به بر پایی سقاخانه می کنند به گونه ای که بهترین اتاق منزل شان را سیاه پوش کرده و با چراغ های گردسوز، لوسترهای تزیینی و گلاب پاش و تصاویری از ائمه روی پله های منبر، تزیین می کنند.
صاحب خانه ها با نصب پرچم سیاه و سبز و باز گذاشتن در ورودی به نشانه آماده بودن سقاخانه، مردم را برای شرکت در عزاداری دعوت می کنند.
خورشید که غروب می کند در خانه ها باز می شود و مردم از این سقاخانه به آن سقاخانه می روند. زنان و مردان، جوانان و نوجوانان و حتی کودکان در گروه های جداگانه قرار می گذارند و تا وقتی خستگی اجازه بدهد و تا نیمه شب به خانه ها برنمی گردند.
این ایام معمولا از امن ترین ایام برای تردد شبانه است برای همین قدیمی ترها می گفتند 'محرم آمد و عید زنان شد' که حکایت از آزادی زنان در تردد شبانه در خیابان ها و کوچه پس کوچه ها می کرد در زمانی که حضورشان در بیرون از خانه بعد از غروب آفتاب چندان خوشایند نبود.
برای وارد شدن به سقاخانه رسم است که می پرسند 'قلیچه یا قولوچه؟' و صاحب خانه با گفتن 'قلیچه' میهمانان را دعوت به ورود می کند به همین دلیل سقاخانه در زبان عامیانه به 'قلیچ' هم شهرت دارد.
میهمانان با گفتن 'برقاتلان سیدالشهدا لعنت' وارد می شوند و جواب می گیرند 'بش باد.' خواندن شعر در مدح شهدای کربلا و سینه زنی مختصر در بین آقایان و دعا برای شفای بیماران، گشایش کار حاضران و برآوردن حاجات میزبان و پذیرایی با چای، شیر، میوه، شیرینی و مانند آن از برنامه های همه سقاخانه هاست.
به هنگام خروج نیز رسم است بگویند: 'اجرتان با سید الشهدا !' و بعد به سقاخانه دیگری بروند و این کار معمولا تا نیمه شب ادامه دارد.
نهم و دهم محرم زمانی است برای گردهمایی های خانوادگی و دیدن همه آن هایی که از راه های دور و نزدیک خود را برای آیین روز تاسوعا و عاشورا به بروجرد رسانده اند و شهر پر است از شیر و شربت و شیرینی یا حلیم ویژه خوشمزه، قیمه پلو، زرشک پلو با مرغ و آبگوشت نذری که دست به دست می چرخد و مردم برای گرفتن نذری از هم سبقت می گیرند.
یکی از آداب تاسوعا و عاشورا در بروجرد نذر کردن چراغ برای سقاخانه هاست. حاجت مندان چراغی با اجازه صاحبخانه بر می دارند و نذر می کنند که با برآورده شدن حاجاتشان ده چراغ جایگزین آن کنند. در برخی مواقع به جای چراغ از کالاهای دیگر به ویژه لیوان و استکان که مورد استفاده هیات ها و سقاخانه هاست استفاده می شود.
عصر تاسوعا حال و هوای دیگری در بروجرد دارد، کوچه پس کوچه ها شاهد عبور دختران سیاه پوش و نقابدار است که پابرهنه راه افتاده اند و با نیت و خواست های مختلف به چهل منبر سر می زنند و در 40 سقاخانه شمع روشن می کنند.
در این روز شهر پر است از حاجاتی که در شعله شمع ها می سوزد و نیاز نسل جوان را به رخ می کشد و دعای مردم برای برآورده شدن تمام نیازها.
بیش از 300 هیات و دسته سینی زنی، زنجیرزنی در بروجرد وجود دارد که در ایام محرم به ویژه در روزهای تاسوعا و عاشورا از خیابان های شهر عبور می کنند و بیشتر خود را به امامزاده جعفر (ع) این شهر می رسانند.
سحرگاه عاشورا زمان 'خره گیری 'به معنای مالیدن گل و خاک به بدن است که نشانه اوج سوگواری مردم در عزای امام حسین است.
در این روز حمام های عمومی شهر رایگانند و عزاداران بعد از اذان صبح به حمام می روند و در حالی که سرتاپای خود را با گل رس پوشانده اند سینه می زنند.
برخی از آن ها با همان حالت و تنها با پوشش حوله به دور بدن های خود بیرون می آیند و در همان نزدیکی به سینه زدن می پردازند.
در نقاط دیگر شهر هم دیگ های بزرگ پر از گل و گلاب توسط آنانی که نذر دارند گذاشته شده تا همه بتوانند در عزای حسین گل برسر بمالند.
صبح عاشورا که بیرون باشی در هر خانه ای که نذری داشته باشد می توانی صبحانه صرف کنی و البته حلیم لذیذترین این صبحانه هاست.
با نزدیک شدن به ظهر عاشورا راه بیشتر دسته های عزاداری به خانه مرحوم آیت الله بروجردی و امام زاده جعفر ختم می شود و بعد از دقایقی اوج گرفتن عزاداری با اذان ظهر سکوت شهر را فرا می گیرد.
مردم برای خوردن غذای ظهر عاشورا که معمولا آب گوشت است در خانه هایی که نذری می دهند پخش شده و خود را برای آیین 'شام غریبان' که بعد از غروب آفتاب شروع می شود و پایان عزاداری های 10 روزه و بسته شدن سقاخانه هاست آماده می کنند.
گروه های زن و مرد با روشن کردن شمع و بر سر نهادن طبق هایی حاوی کاه، خرما و شمع یا عروسک هایی به نشانه کودکان یتیم کربلا، در کوچه پس کوچه های شهر راه می افتند و با صدایی اندوهناک در رثای امام می خوانند.
تعزیه ها که با موضوع حوادث عاشورا نوشته و اجرا می شوند همانند سایر شهرهای کشور در بروجرد نیز برگزار می شود.
کُــتل نیز که نوعی نمایش آیینی است به ذکر تصویری برخی از صحنه های کربلا و پس از آن می پردازد. دسته های کتل، دارای حیوانات سنتی بویژه شتر و اسب هستند و افراد مختلف لباسهایی می پوشند که آنها را به شکل و شمایل شخصیت های مثبت و منفی حادثه کربلا در می آورد.
معمولا کتل ها در معابر حرکت می کنند و فقط صدای عزاداری از بلندگوهای همراه آنها شنیده می شود اما گاه توقف می کنند و نوحه هایی نیز می خوانند.
برپایی مجلس ختم قرآن، روضه خوانی و مداحی تا پایان ماه صفر در بروجرد همچنان ادامه دارد.
خراسان جنوبي
شهرستان بيرجند مرکز خراسان جنوبي نيز با فرارسيدن ماه محرم الحرام با نصب پرچم هاي سياه و علم هاي مخصوص عزاداري در مساجد، حسينيه ها و تکايا به عزاداري مي پردازند.
سخنراني پيرامون فلسفه قيام عاشورا در اغلب مساجد و حسينيه هاي شهر و روستاهاي بيرجند، سينه زني، زنجيرزني، روضه خواني، علم بندان، علم گرداني، نخل بندي، نخل گرداني، مشعل گرداني و تعزيه خواني ازشيوه هاي مراسم عزاداري ماه محرم در بيرجند است.
برگزاري مراسم "مشعل گرداني" در روستاي خور و برکوه و "سنگ زني" در روستاي درخش بيرجند، شبيه گرداني، تعزيه خواني، آتش زدن نمادين خيمه ها، راه اندازي کاروان هاي سبزپوش و سرخ پوش از ديگر آيين هاي سوگواري شهادت سالار شهيدان در روز عاشورا در اين شهرستان است.
در مراسم مشعل گراني روستاي خور، مشعل به شکل استوانه اي است که از ۲۰ تسمه آهني تشکيل شده که بعضي از آن ها بلندتر است و پايه مشعل فلزي و حدود دو متر ارتفاع دارد اين مشعل را در شب نهم محرم روشن مي کنند
آيين هاي عزاداري ماه محرم همه ساله در سراسر ايران با شور و عشق خاص مردم به ابا عبدالله الحسين (ع) برگزار مي شود و عاشقان آن حضرت ارادت و تجديد ميثاق خود را هر سال در قالب عزاداري مستحکم تر مي کنند.
درمراسم "سنگ زني" روستاي درخش، سنگ عبارت است از دو تکه چوب استوانه اي هشت سانتيمتري که نخي از آن عبور کرده و در پشت دست قرار مي گيرد.
اين روستا هشت نفر سنگ زن دارد که از شب پنجم محرم اين کار را همراه هيات با آهنگ نوحه سينه زني يا زنجيرزني انجام مي دهند و يا نوحه جداگانه مي خوانند. مردم معتقدند که سنگ زني به نشانه سنگي است که کفار به دندان رسول خدا زده اند.
سمنان
اجراي تعزيه، تشکيل هيات هاي عزاداري، سينه زني و زنجيرزني، حرکت شتران با کجاوه به عنوان نمادي از کاروان کربلا و اسرا، نخل گرداني، اطعام دادن و نذري دادن بويژه در شب هاي تاسوعا و عاشورا و شام غريبان از جمله سنت هايي است که هر سال در ماه محرم در استان سمنان برگزار مي شود.
تعزيه يکي از اين سنت هاست که طرفداران زيادي دارد، هنرمندان اين استان تعزيه را نوعي هنرنمايي براي تثبيت و تجلي نهضت حسيني و قيام عاشورا مي دانند و معتقدند زيبايي نهضت کربلا در تعزيه ناب و اصيل متجلي مي شود. تعزيه در حقيقت نوعي پيام رساني است که براي نهادينه کردن فرهنگ عاشورا مي توان از آن استفاده کرد.
"نخل گرداني" به خصوص در شهرهاي سمنان و شاهرود مرسوم است که نمادي از تشييع جنازه امام حسين (ع) است، همچنين حرکت شتران با کجاوه ها که نمادي از کاروان کربلا و اسرا است.
برپايي خيمه نيز يادآور خيمه هاي امام حسين(ع) در کربلاست، اطعام دادن و نذري دادن در ماه محرم مخصوصا در شبهاي تاسوعا و عاشورا به عزاداران حسيني يکي ديگر از رسوم اين استان به شمار مي رود.
مردم شهر شاهرود نيز از دوران قديم در روز پنجم محرم به ياد جان فشاني هاي حضرت ابوالفضل العباس(ع)، آيين طوق بندان (علم بندان) را با شور و احساسات مذهبي خاصي برگزار مي کنند.
آنان با برپايي اين آيين نمادين نشان مي دهند که اگر در هنگام شهادت علمدار کربلا نبودند که به ياريش بشتابند امروز همه آماده اند تا به ياد آن روز علم حضرت ابوالفضل العباس (ع) را برافراشته نگاه دارند.
تکيه بازار شاهرود که به "تکيه زنجيري" معروف است و از بزرگترين تکاياي اين شهر شاهرود به حساب مي آيد وظيفه جمع آوري طوق ها و برگزاري دسته طوق- بندان را بر عهده دارد.
عاشقان ابوالفضل العباس(ع) سپس در قالب هياتي به سوي مساجد و تکاياي ديگر به راه مي افتند و در طول مسير به چاوشي و خواندن مصيبت مي پردازند.
سيستان و بلوچستان
نوحه خواني، سينه زني، زنجيرزني، برگزاري زيارت عاشورا، تعزيه خواني از جمله آيين هاي معمول مردم سيستان در ايام محرم به شمار مي رود.
پخت حليم و شعله زرد، امتناع مردم سيستان از پخت غذا در سه روز قبل از واقعه عاشورا، پشت بام رفتن ريش سفيدان و تلاوت قرآن و ذکر دعا براي اعلام رسيدن ماه محرم و برگزاري مجالس روضه و عزاداري در منازل از جمله آداب خاص مردم سيستان در ماه محرم و ۱۸روز پس از آن است.
تعزيه درسيستان به صورت روز شماراجرا مي شود به اين صورت که شبيه خوانان هر روز ماه محرم را به يکي از ياران امام حسين (ع) مثلا حضرت علي اکبر(ع) و يا حضرت ابوالفضل (ع) اختصاص مي دهند.
در بلوچستان مردم اهل تسنن با آغاز ماه محرم خود را در سوگ سرور و سالار شهيدان سهيم دانسته و با اجراي برنامه هاي وعظ و سخنراني درمحافل مذهبي به استقبال از اين ماه مي روند.
با آغاز اولين روز از ماه محرم امامان جمعه، پيش نمازان مساجد و ملايان اهل تسنن با سخنراني در مساجد و محافل مذهبي، مردم را از اهميت اين ماه آگاه مي سازند و با روايت احاديث مختلف سعي دارند مظلوميت امام حسين (ع) و نقش وي در اسلام و همچنين عظمت اين ماه پر برکت را به نمازگزاران منتقل کنند.
در ماه محرم زنان دست از انجام کارهايي مثل حصيربافي و سوزن دوزي بر مي دارند و بيشتر سعي دارند خود را با ذکر و تسبيح و نماز و روزه مانوس کنند.
اکثر مردمان بلوچستان و برادران و خواهران اهل تسنن روزهاي تاسوعا و عاشورا روزه مي گيرند، آنها بر اين باورند که گرفتن روزه در اين ايام اجر و ثواب بسياري دارد.
پخت انواع غذاهاي محلي از قبيل حلوا، خورشت و برنج و همچنين پخش شير و خرما ميان خانواده هاي کم درآمد از ديگر آيين هاي روزهاي تاسوعا و عاشورا در بلوچستان است.
مردم چابهار با برپايي آيين هاي نوحه خواني، تعزيه، روضه خواني، سخنراني، سينه زني و زنجير زني همچنان ياد قيام سرور و سالارشهيدان را زنده نگاه داشته اند.
در ظهر عاشورا مردم محلي در بندر مرزي چابهار با آداب و رسوم خاصي با آتش زدن خيمه ها به ياد اسيران کربلا بر سر و سينه مي زنند و با حضرت زينب (س) و اسيران همدردي مي کنند.
زنان پاکستاني مقيم چابهار نيز دردهه اول محرم بانوحه خواني و برپايي آيين هاي ويژه به سوگواري پرداخته و در شب تاسوعا نيز با بستن حجله حضرت قاسم(ع) به عزاداري خاص حضرت قاسم (ع) مي پردازند.
قزوين
هيات هاي مذهبي استان قزوين براي تجليل از مقام ممتاز علمدار کربلا حضرت ابوالفضل (ع) علامتي تهيه و به هنگام عزاداري علامت و چهل چراغ را پيشاپيش هيات حمل مي کنند.
عزيمت هزاران مشتاق اهل بيت و عزادار حسيني از سراسر کشور به شهر قزوين وحضور در حسينيه "آقا سيد جمال" با سابقه بيش از يکصد سال دراين شهر براي برآورده شدن حاجت ها وشفاي بيماران بر غناي عزاداري ها وسوگواري امام سوم شعيان مي افزايد.
دخيل بستن روي علامت، عزاداري و حضور دسته هاي سينه زني و زنجير زني در کوچه و خيابان ها و اجتماع آنان در زيارتگاه "امامزاده حسين"از برنامه هاي هيات هاي مذهبي در دهه اول محرم است.
بارگاه "امامزاده حسين(ع)" که در بين مردم قزوين به "شاهزاده حسين" معروف است از فرزندان امام هشتم رضا(ع) بوده و درروزهاي تاسوعا و عاشوراي حسيني محل عزاداري هيات هاي مذهبي شهر قزوين است.
کهگيلويه و بويراحمد
صداي سنج و طبل عزا در شهرها و روستاها، شيون و زاري مردان و زنان عزادار حسيني، شور و نشاط پيران و جوانان عاشق اهل بيت همگي نشان از غم و اندوه شيفتگان امام حسين (ع )در کهکيلويه و بويراحمد دارد.
نماد هايي از کربلا و قبر شش گوش حضرت علي اکبر(ع) ساخته شده از آلومينيوم و چوب و نصب لامپ هايي با رنگ هاي مختلف ، زيبايي خاصي به مراسم اين شهر مي بخشد.
اين سمبل هاي مذهبي که بر روي پايه هاي فلزي ، در شهر ياسوج گردانده مي شود و سياه چادرهايي که با پارچه هاي سبز و سياه پوشيده شده حکايت از رويداد عظيم تاريخي عاشورا و صحراي کربلا دارد.
در آيين هاي عزاداري ابا عبدالله الحسين (ع) هر شب در اين سياه چادرها، خار و خاشک هايي به آتش کشيده مي شود که بيانگر گوشه هايي از صحنه کربلا و اسارت حضرت زينب (س) و امام سجاد (ع) است.
برگزاري نمايش هايي از صحنه هاي کربلا بويژه شهادت امام حسين (ع) و يارانش از ديگر برنامه هاي عزاداراي در اين منطقه است.
کرمانشاه
کرمانشاه، اين شهر کهن که دروازه کربلاست و بيشتر مردمانش افتخار عنوان کربلايي دارند در ماه محرم حال و هواي غريبي دارد.
از آيين هاي بسيار قديمي ماه محرم در کرمانشاه تعزيه خواني است.
علاقه فراوان مردم به تعزيه خواني و آگاهي يافتن از واقعه کربلا و همدردي با مصائب سيدالشهدا (ع) و اهل بيت او از طريق بازگويي و نمايش وقايع و آلام هرسال تعزيه خوانان را به برپايي هرچه با شکوه تر اين مجالس وا مي دارد.
تهيه انواع غذاها و شربت هاي نذري مانند حليم، شعله زرد، حلوا و شربت هاي مختلف و تقسيم آن در ميان عزاداران از ديگر آيين هاي اين شهر است.
تهيه تابوت خونيني که روي آن کبوتري گذاشته شده و پشت سر آن کودکان به منزله فرزندان امام حسين (ع)حرکت مي کنند و فردي آنان را شلاق مي زند تا به اسارت ببرد، تهيه قنداق حضرت علي اصغر(ع)، حجله حضرت قاسم (ع) و قرار دادن دختر بچه اي مانند عروس در آن، ساختن دست ابوالفضل(ع) و پرتاب آن به هوا براي تحت تاثير قرار دادن مردم از ديگر آيين هاي عزاداري مردم اين شهراست.
از ادوات و ابزار موسيقي رايج در منطقه کرمانشاه که در سوگواري ماه محرم استفاده مي شود مي توان دهل و سرنا را نام برد که با نواي "چمري" ( نوعي موسيقي اصيل محلي ويژه عزاداري ) با دسته هاي عزاداري حرکت مي کنند.
گيلان
اعتقاد و باور خاص مردم به حضرت ابوالفضل العباس (ع)، علي اکبر(ع) ، علي اصغر(ع) ، حربن يزيد رياحي و زنان و کودکان سيدالشهدا(ع)، در اين ايام و برگزاري آيين هاي ويژه سوگواري به نام آنان نمونه ايي ازباورداشت هاي مذهبي مردم اين استان است.
يکي از آيين هاي عزاداري در اين ماه علم بندي است که از يک روز مانده به ماه محرم تا روز هفتم اين ماه در مناطق شهري و روستايي استان گيلان برگزار مي شود.
درروز اول اين مراسم مردم مناطق مختلف با پذيرايي از عزاداران در مساجد و حسينيه ها در بعد از ظهر با تشکيل دستجات مختلف سينه زني و خواندن نوحه پرچم هاي سياه را به نشانه عزاداري سيدالشهدا(ع) به بالاي سردر مساجد و گنبدهاي آن نصب مي کنند.
اين مراسم در دهکده تاريخي ماسوله و شهرستان مذهبي آستانه اشرفيه جلوه ايي ويژه دارد و هرساله افراد مختلفي براي شرکت دراين مراسم به اين روستا مي آيند.
پخت نوعي شيريني به نام "ککه" يا "کشته"، دادن شربت و نصب منبع هاي آب در اطراف مساجد و سطح شهر، اطعام دهي ، پرداخت نذورات ، راه اندازي علم و کتل ، حمل پرچم هاي سبز با عبارت هاي "يا حسين شهيد" به وسيله کودکان و نوجوانان و سقاشدن کودکان سياهپوش با عنوان نذر حضرت علي اصغر (ع) از جمله جلوه هاي زيباي آيين هاي سوگواري در اين منطقه است.
مازندران
برخي از مردم در يکي دو روز قبل از ماه محرم در استقبال از اين ماه در خانه خود مراسم روضه خواني برپا مي کنند و اطعام مي دهند.
يکي از آيين خاص ماه محرم در مازندران آيين " نخل گرداني " در روستاي "نوا" در شهرستان آمل است.
از روز اول تا هفتم محرم مردم به عزاداري مي پردازند و سعي مي کنند در اين روزها کليه نذورات خود را ادا کنند و براي مراسم نخل گرداني آماده شوند.
در روز هفتم محرم، مردم روستاي نوا و بسياري از اهالي اطراف به کنار نخلي مي روند و به آن سلام مي کنند.روز هشتم محرم نخل را بيرون مي آورند و در محله ها مي گردانند مردم نيز به همراه نخل مي روند.
در روز هشتم، نهم و دهم، همراه نخل گرداني، نذوراتي مانند "شير" بين مردم توزيع مي شود. نخل را به در هر خانه که مي برند، صاحب خانه نذر خود مانند شربت، خرما شير، دود کردن اسپند را به جاي مي آورد و اگر نذر قرباني کردن گوسفند باشد قرباني مي کند.
در شامگاه عاشورا، که شام غريبان است، نخل را دور محل مي گردانند و همه مردم پابرهنه و شمع به دست همراه نخل به امامزاده محل مي روند و تا صبح به سينه زني و عزاداري مي پردازند.
دسته گرداني يکي ديگر از مظاهر مشخص مراسم عزاداري در ايام محرم است که با اشکال زنجيرزني سينه زني، شام غريبان و مراسم قوم بني اسد، نواي ياحسين را از مساجد و تکايا به خيابان ها مي کشاند و جلوه هاي عشق و ارادت مردم به امام حسين(ع) و خاندان مطهرش را به رخ عالم مي کشد.
برخي از روستاها از گذشته در اين دو روز پذيراي عزاداران حسيني بوده اند و همچنان با حفظ اين سنت در روزهاي عاشورا و تاسوعا از همه کساني که براي عزاداري مي آيند پذيرايي مي کنند.
اين کار به صورت عمومي صورت مي گيرد و همه مردم روستا در اين روز در حد مقدورات خود براي عزاداران غذا تهيه مي کنند.
از آداب و رسوم بومي منطقه غرب مازندران که سال ها است نسل به نسل چون امانتي گرانمايه به نسل حاضر رسيده، آيين "کرنازني" در محرم است.
" کرنا زني" ويژه عزاي امام حسين (ع) بوده و در محلاتي چون آخوند محله، نارنج بن، تالش محله فتوک و سادات محله شهرستان رامسر و برخي مناطق استان گيلان سابقه اي چند قرني دارد.
امروز در معدود شماري از روستاهاي غرب مازندران و شرق گيلان مراسم" کرنا زني" انجام مي گيرد و متاسفانه روز به روز اجراي اين آيين کم رنگتر مي شود.
اين آيين با آغاز ماه محرم شروع مي شد و در واقع نوعي وسيله براي اعلام برپايي سينه زني و نوحه خواني براي گرامي داشت شهداي کربلا بود و مردم با شنيدن طنين ناله " کرنا "در مجلس عزا حضور مي يافتند.
معمولا هيات هاي عزادار عصر تاسوعا در مساجد جمع شده و شب عاشورا را تا به صبح در مسجد بيدار مي ماندند و در سپيده دم پس از اداي فريضه نماز صبح عزاداران پيشاپيش کرناچي ها به سوي گورستان ها حرکت مي کردند.
پيش از حرکت دسته هاي سينه زني، نواي حزن انگيز کرنا در حالي که سکوت همه جا را فرا گرفته بود،در فضاي مسجد طنين انداز مي شد و کساني که مشتاق حضور در عزاداري بودند با شنيدن صداي " کرنا" از دور و نزديک به مسجد مي آمدند و هيات را همراهي مي کردند.
آيين " کرنازني " بيشتر به صورت دسته جمعي و در محوطه مسجد انجام مي گرفت و علاوه بر روزهاي تاسوعا و عاشورا در سوم و هفتم شهادت امام حسين(ع) و يارانش نيز کرنا نواخته مي شد.
دسته هاي کرناچي مشتمل بر دو سر گروه و بين پنج تا هفت نفر کرناچي بودند و گاهي سر کرناچي که رهبري کرناچيان را بر عهده داشت آهنگي را شروع به نواختن مي کرد و کرناچيان از وي پيروي مي کردند يا او آهنگي را مي نواخت و کرناچيان ديگر دم مکمل آن را مي نواختند.
سرکرناچي آهنگ يا امام سر مي داد و کرناچيان ياحسين را در دميدنشان بيان مي داشتند و اين نواختن تا زمان خستگي ادامه داشت و گاهي هم کرناچيان پيشاپيش هيات ها در بيرون از مسجد حرکت مي کردند. به گفته برخي کرناچي ها هنر " کرنازني" چندين قرن است که در خاندانشان موروثي است. گرچه امروز در اين مناطق، کرنا زني آن شور و حال گذشته را ندارد اما عاشقاني هستند که اين رسم بر جاي مانده از نياکان خود را هنوز در ماه محرم انجام مي دهند.
مرکزي (خمين و ساوه )
"نخل گرداني" يکي از آيين هاي ويژه عزاداري براي تکريم امام حسين(ع) در شهرستان خمين است که سابقه آن به بيش از ۴۰۰سال مي رسد. در روز عاشوراي حسيني مراسم نخل گرداني که از ديرباز از خاندان هاي قديم اين خطه نسل به نسل در ميان آنان به ارث رسيده است اجرا مي شود. اين نخل به منزله "عماري" حضرت امام حسين (ع) با حالتي شبيه خيمه، از چارچوب هايي به شکل چادر صحرايي ساخته شده و با پارچه هاي سبز و مشکي، سپرو شمشير، کلاه خود و تصاوير معصومين تزيين مي شود. اين نخل به روايتي به منزله خيمه امام حسين (ع) و به روايتي تابوت آن حضرت است. عزاداران خمين هرسال در روز عاشورا، نخل را از محل خود واقع در کنار امامزاده شاهزاده ابوطالب به سمت ميدان ۱۵خرداد و از آنجا به "چاله نخل" در مرکز شهر حمل مي کنند.
مردم منطقه معتقدند که با گذشتن از زير اين نخل، امام حسين (ع) حافظ خود و فرزندانشان مي شوند. آيين سوگواري "طوق گردان" يکي از آداب و رسوم کهن مردم شهر ساوه در ماه محرم و روز سوم است. دراين آيين عزاداران حسيني در قالب هيات هاي سينه زني و زنجير زني طوق يا علامت آن هيات را به خانه يکي از صاحبان نذر انتقال مي دهند و پس از ذبح گوسفند توسط صاحب نذر، طوق را با آب و گلاب شست و شو مي دهند.
مردم عزادار پس از شست و شو و تزيين طوق، آن را طي مراسمي همراه بانوحه خواني و مرثيه سرايي با تشريفات خاص جهت اداي سلام به بارگاه امامزاده سيد علي اصغر (ع) شهر ساوه منتقل مي کنند. در اين مراسم پس از اداي سلام واحترام به دراين بارگاه مقدس، طوق را به هيات هاي عزاداري و مساجد حمل مي کنند. مردم ساوه مراسم "طوق گردان" را بيانگر آغاز حرکت لشکر امام حسين(ع) به سمت کربلا و شروع عزاداري محبان آن حضرت و تداوم راهش مي دانند
آذریها: طشتگذاری
عزاداری شهرهای آذربایجان و اردبیل با دو رسم خاص «طشت گذاری» و دستههای «شاخسی، واخسی» معروف است که با مرثیهها و آداب خاصی برگزار میشود. دستههای عزاداری «شاخسی، واخسی» (شاه حسین، وای حسین)، بنابر سنت دیرینه آذربایجانیان، همه ساله از دهه آخر ماه ذیحجه، فعالیت خود را شروع میکنند. به این شکل که دستههای عزاداری شاخسی، واخسی، از چند روز مانده به ماه محرم، شبها در حسینیهها و مساجد تشکیل شده و با حضور عزاداران، در صفهایی طویل و زنجیروار، راهی کوچه و خیابان شده و مرثیهها و اشعار مذهبی در رثای سالار شهیدان و یارانش سرمی دهند.
اوج این مراسم در ظهر عاشورا و پس از اتمام عزاداری ظهر عاشوراست که عزاداران، با ذکر «شاخسی، واخسی»، پس از طی نمودن مسیری طولانی نهایتا خود را به خیمههای به آتش کشیده شده (نماد خیمههای امام حسین(ع) و یارانش در کربلا) رسانده و به سوگ واقعه مینشینند.
رسم دیگر، «طشت گذاری» یا «طشت گردانی» است که منسوب به اردبیل، به طور خاص و مردم آذربایجان به طور عام است. در این آیین، طشت، نماد مشک سقای کربلا، نماد آب رود فراتی است که به روی حسین(ع) و یارانش بسته شد. چرا که واقعه کربلا و بسته شدن فرات به روی امام حسین(ع)، یارانشان و ایثارگریهای سقای کربلا برای رسانیدن آب به تشنگان و حماسه آفرینی آنانی که با لبانی تشنه به شهادت رسیدند، به یقین قداست و جایگاه والای آب را در فرهنگ شیعیان و بخصوص ایرانیان، بیش از پیش عمق بخشیده است تا آنجا که انعکاس این امر را در فرهنگ مردم و بخصوص در شکل گیری آداب و رسوم و آیینهای آنها شاهد هستیم.
یزد: حمل نخل
شكوه عزداری مردم سرزمین بادها و بادگیرها در سوگواری روز عاشورا، آیین نخلبرداری است. در یزد، نخل را به شکل تابوت سیدالشهدا(ع) یا نمادی از یکی از شهدای کربلا درمی آورند. نخلی از جنس چوب و به شکل برگ درخت یا سرو که هیچ شباهتی به درخت نخل ندارد، اما به این نام خوانده میشود. مراسم نخلبرداری از ویژگیهای منحصر به فرد محرم و عزاداری در یزد است که با همکاری و همیاری اهالی در تمام مراحل مراسم، از کمک مالی و تهیه چوب و دیگر وسایل آن گرفته تا کمک در تزئین و عَلَم کردن آن و حمل آن در روز عاشورا برگزار میشود.
دربرخی موارد، زرتشتیان یزد هم در ساختن نخلها، همیاری و همکاری دارند. آنها حضرت سیدالشهدا(ع) را همسر شهربانوی ایرانی دانسته و نسبت به وی احترام و ارادت خاصی قائل هستند. مراسم آذینبندی و آماده کردن نخلها برای ایام عزاداری ماه محرم با یک فراخوان، بسیج همگانی اهل محل و آبادی صورت میگیرد. برخیها در یزد و حوالی آن، درختان خود را وقف میکنند تا در زمان کهنسالی آن ساقههایش را صرف مرمت نخل کنند. نخلهای بزرگ، پس از تزئین، چندین تُن وزن پیدا میکنند و معمولا برای بلند کردن و حرکت آن نیروی بسیاری لازم است. مثلا نخلهای میدان امیر چخماق، میدان امام تفت، میدان مهریز، هر یک به زور دهها نفر نیاز دارد.
کاشان: چاووش عزا
در آخر ین روز ذیحجه با ورود دسته «چاووش عزا» به بازار شهر کاشان مردم و کسبه از فرا رسیدن ماه محرم مطلع میشوند. بیشتر اعضا این دسته مداحان اهل بیت(ع) هستند كه هر كدام در مسیر راه اشعاری را در رثای امام حسین (ع) و واقعه عاشورا میخوانند. با نگاهی به تاریخ عزاداری سنتی در كاشان و شهرهای همجوار آن، همچون نطنز، آران و بیدگل و اردستان به برخی آیینهای سنتی ازجمله نخل گردانی و حمل خیمهگاه حسینی و شهدای كربلا بر میخوریم كه در زمان آلبویه مرسوم بوده و در زمان قاجار نیز با برپا كردن تكیهها آیینهای تعزیه رونق بیشتری گرفته است. عزاداریهای سنتی در شهر كاشان سابقهای طولانی دارد.
به طوری که سابقه برپایی عزاداری در چند هیات به بیش از دو قرن میرسد. مجلس روضهخوانی بیت آیتالله مدنی كه بیش از دو قرن نسل بهنسل بر پا میشود. یك قرن از سابقه برپایی مجلس روضه خوانی در بیت آیتالله یثربی در مسجد حبیب ابن موسی (ع) میگذرد و مجلس روضهخوانی در مسجد «درب یلان» از طرف مرحوم حاج ارباب حسن تفضلی دو قرن پیش از پدر وی به یادگار مانده كه هنوز همه ساله برگزارمیشود. مراسم «توغ»برداری در كاشان نیز از جمله آداب مورد توجه اهالی این شهرستان است. زمان برداشتن توغ در كاشان معمولا در شب و روز عاشورا و شانزدهم محرم است، مرسوم است كه دستههای عزاداری به دنبال آن به بازار رفته و در پای آن عزاداری میكنند.
ایلام: چایینه زنان
در ایام محرم بیشتر مردها در سوگواری سالار شهیدان امام حسین (ع ) و یارانش، نقش فعالتری دارند اما در میان مردم ایلام، زنان در رسم «چایینه» دیگر تنها شاهدان اندوهگین نیستند و مراسم ویژهای دارند. از جمله این چایینهها میتوان به چایینه حضرت قاسم (ع) در روز هفتم، چایینه حضرت عباس (ع ) در روز هشتم، چایینه امام حسین (ع ) در روز دهم و چایینه روز اربعین حسینی اشاره داشت. به طور مثال در چایینه قاسم، بر تن دختری جوان و ازدواج نکرده لباس عروسی میپوشانند و پس از آن چایینه خوانها، این رسم را به جا میآورند.
شاهرود: روز «یا عباس یا عباس»
پنجمین روز از ماه محرم هر سال در شهر شاهرود روز «یا عباس یا عباس» نامیده شده و مراسم طوقبندان در این روز بر پا میشود. این نشانه از سه قسمت پایه چوبی، بدنه فلزی سینی مانند مشبک به شکل قلب و زبانه فولادی به عرض تقریبی 10 سانتیمتر و طول یک متر تشکیل میشود. در باور اهالی منطقه، این نشانه، نمادی از علم و بیرق علمدار واقعه کربلا حضرت ابوالفضلالعباس (ع) است. پس از جامه به تن کردن بدنه طوق با پارچههای مشکی، سبز و غیره در این روز توسط سادات و پیرغلامان اباعبدالله الحسین(ع) انجام میشود. بزرگترین و سنگینترین طوق شهر که طوق «بابا علی» نام دارد. اگر در هنگام حمل طوق به طور ناگهانی تیغه آن بر زمین بیفتد، بلافاصله گوسفندی را در همان محل قربانی میکنند. در غیر این صورت معتقدند که پیشامد ناگواری برای شخص حامل طوق اتفاق خواهد افتاد.
هر طوق بنا بر سالهای گذشته در مقابل خانه افرادی که نذر دارند با حضور عزاداران و با ذکر سلام و صلوات توسط سادات یا پیرغلامان تکایا و مساجد ادا میشود؛ پس از جامه شدن همه طوقها، در ساعت چهار بعد از ظهر، عدهای از بزرگان تکیهها در حالی که اشعار محتشم کاشانی را زمزمه میکنند در جلوی دیگر عزاداران به حرکت در میآیند؛ در مقابل آنها بیرق سفیدی توسط یکی از خادمین تکیه بازار حمل میشود. این بیرق به حضرت عباس (ع) منتسب بوده و رنگ سفید آن از عزیمت آن حضرت برای آوردن آب و نه جنگطلبی حکایت دارد.
زنجان: حسینیه اعظم، روز هشتم محرم
زنجان شهر کوچکی است و جمعیت آن به پانصد هزار نفر هم نمیرسد، اما سالهاست که درعصر روز هشتم محرم به یاد سقای دشت کربلا چندین هزار عزادار از حسینیه اعظم به سوی امامزاده ابراهیم شهر حرکت میکنند که حتما تصاویرش را در تلویزیون دیدهاید. در سالهای اخیر بیش از دویست هزار نفر در این دسته شرکت میکنند. علاوه بر اهالی شهر، جمعی از اهالی استانهای آذری زبان همسایه و حتی کشور آذربایجان خود را به زنجان میرسانند تا در این آیین بینظیر شرکت کنند. کثرت نذورات از سراسر جهان از جمله چندین هزار گوسفند اهدایی و قربانی کردن آنها پیشاپیش دسته، صحنه جالبی خلق میکند. این گوسفندهای نذری به حدی است که میتوان حسینیه اعظم زنجان را دومین قربانگاه مسلمانان جهان پس از منا نامید! در این دسته نه علمکشی میکنند و نه از زنجیرزنی و طبل دهل رایج در دستههای عزاداری خبری است. فقط سیل انسانهای عزاداری است که نوحههای سنتی و قدیمی را زمزمه میکنند و بر سر و سینه میزنند.
مسجد حسینیه اعظم زنجان و گرمابه قدیمی آن در جنوبیترین بخش بافت قدیمی شهر زنجان و در محلهای معروف به «سیدلر» واقع شده كه به دروازه جنوبی شهر (دروازه قلتوق) مشرف بوده و براساس كتیبهای كه بر سردر ورودی گرمابه این مجموعه قرار دارد، تاریخ تجدید بنای آن به عهد ناصرالدین شاه باز میگردد.
بندر عباس: حرکت به سوی قدمگاه
مردم عزادار شهر بندرعباس صبح تاسوعا تابوتهایی را از حسینیهها بیرون میآورند و از شهر خارج میکنند تا به طرف قدمگاهی که مردم معتقدند به حضرت علی (ع ) منسوب است، ببرند. اهالی بر این باورند که با رقص دجله به طرف این قدمگاه حرکت نمادین فرزند به سوی پدر و دیدار با او انجام میشود.
خرم آباد: سوگ سیاوش
لرها توجه خاصی به مراسم سوگواری در ماه محرم دارند و به ویژه در دهه اول این ماه شهرهای خرم آباد مهمانان زیادی را به خود جلب میکند. عاشورای حسینی در خرم آباد با آداب و سنن دیرینه خود ازجمله زیباترین و پرشورترین آیینهای اهالی این نقط از سرزمین پهناور ایران است. گل، نماد عزاداری و ماتم، از داغ سوگ سیاووش برای ایرانیان است که امروزه لرها وارث این رسم در روزهای عزا و ماتم هستند. ازچند روز مانده به عاشورا عدهای جهت روشن کردن آتش در صبح عاشورا، هیزم جمع میکنند. تا اگر در روز عاشورا برف و باران بارید و هوا سرد شد عزادارانی كه درگِل میافتند از سرما حفظ شوند. صبح روز عاشورا قبل از طلوع آفتاب، صدای آشنا و دلگیرانه ساز و دهل، جمعیت عزادار را به سوی میدان شهر و خره (گل) عاشورا فرا میخوانند. دسته دسته افراد سینه زن كه از سر تا پا در گل غلت خوردهاند، در میان دستههای عزادار سینه زنان بهسوی مركز شهر حركت میكنند و این مراسم تا ظهر عاشورا ادامه دارد.
از دیگر رسمهای روز عاشورای لرها مراسم «دختران چهل منبر» است. از اول صبح عاشورا، دخترانی سیاهپوش و نقابدار با پای برهنه بهصورت گروهی، مجالس عزا و حسینیههای شهر را میگردند و با نیت خواستههای مختلف بهویژه بخت گشایی در هر جلسه و مراسم عزاداری یك شمع روشن میكنند تا چهل منبر را سر بزنند و چهل شمع روشن كنند.
دزفول: حمل شیدونه
مردم عزادار دزفول، در روز عاشورا طاقی با چهار گلدسته را به حرکت در میآورند که روی آن به سبک نقاشیهای قهوهخانهای، صحنههایی از عاشورا به تصویر درآمده است. این طاق «شیدونه» نام دارد و نذورات مردم در آن پخش میشود. شیدونهها به بزرگانی که در روز تاسوعا نقش داشتهاند، اختصاص دارد.
بوشهر: واحد
آوای غم انگیز نوحه خوانی و نوازندگی سنج و دمام بوشهریها در ماه محرم و صفر حکایت از دردها و غمهای فراوان آنها دارد. سینه زنی در بوشهر و سایر شهرهای خطه جنوب با شکوه خاصی برگزار میشود. سینه زنی بوشهری به این صورت است كه نوحهخوان در وسط میایستد و بین 5 تا 20 حلقه انسانی دور او تشكیل میشود. سینهزنها به صورت دایرهای میچرخند و حركت پای آنان با نوای نوحهخوان هماهنگی دارد؛ صحنههایی بسیار تماشایی و شور انگیز که هر بینندهای را تحت تا ثیر قرار میدهد. این نوع سینهزنی حالا از بوشهر به بقیه شهرهای جنوب هم راه یافته است. اوج اجرای سینهزنی، هنگام اعلام واحد توسط نوحهخوان است که در آخرین لحظات سینهزنی و دمام که دریای مواج سینه زنان در اوج هیجان و شور و خلسه فرو رفته، پس از یک مکث کوتاه با صدای رسا میگوید «واحد» و گروه سینهزن یک صدا جواب میدهند «الله واحد» و نوحهخوان نوحه واحد را مطابق و مناسب با روز عزا میخواند. از قدیمیترین محلههای بوشهر که از قدیمالایام مردم به برپایی مراسم سوگواری سید و سالار شهیدان پرداختهاند، چهار محل است که ازشبهای ابتدایی ماه محرم بیشتر بوشهریها به آنجا میروند. در «شام غریبان» بوشهریها در حالی که علمها را به صورت خوابانده حمل میکنند با حرکت در معابر عمومی و اجتماع در مساجد، تکایا و حسینیهها با خاموش کردن چراغها و در فضای تاریک در غم شهدای دشت کربلا و حالات خاندان رسولالله(ص) اشک ماتم میریزند. کسانی که برای دیدن عزاداری به بوشهر میروند، باید بدانند که آنجا غذاهایی كه به صورت نذری پخته میشوند، بیشتر محلی هستند.
در صبحانه، نان واش بوشهری با سبزی و گوشت پخته و بین عزاداران پخش میشود. ناهار و شام هم بیشتر شكر پلو با شكر و زعفران و قیمه بوشهری با گوشت و نخود له شده میپزند.
آداب و رسوم مردم بروجرد در دهه اول محرم
مردم این شهرستان از چند روز مانده به آغاز ماه محرم به حرمت امام حسین (ع) و خاندانش و نذری که داشته اند اقدام به بر پایی سقاخانه می کنند به گونه ای که بهترین اتاق منزل شان را سیاه پوش کرده و با چراغ های گردسوز، لوسترهای تزیینی و گلاب پاش و تصاویری از ائمه روی پله های منبر، تزیین می کنند.
صاحب خانه ها با نصب پرچم سیاه و سبز و باز گذاشتن در ورودی به نشانه آماده بودن سقاخانه، مردم را برای شرکت در عزاداری دعوت می کنند.
خورشید که غروب می کند در خانه ها باز می شود و مردم از این سقاخانه به آن سقاخانه می روند. زنان و مردان، جوانان و نوجوانان و حتی کودکان در گروه های جداگانه قرار می گذارند و تا وقتی خستگی اجازه بدهد و تا نیمه شب به خانه ها برنمی گردند.
این ایام معمولا از امن ترین ایام برای تردد شبانه است برای همین قدیمی ترها می گفتند 'محرم آمد و عید زنان شد' که حکایت از آزادی زنان در تردد شبانه در خیابان ها و کوچه پس کوچه ها می کرد در زمانی که حضورشان در بیرون از خانه بعد از غروب آفتاب چندان خوشایند نبود.
برای وارد شدن به سقاخانه رسم است که می پرسند 'قلیچه یا قولوچه؟' و صاحب خانه با گفتن 'قلیچه' میهمانان را دعوت به ورود می کند به همین دلیل سقاخانه در زبان عامیانه به 'قلیچ' هم شهرت دارد.
میهمانان با گفتن 'برقاتلان سیدالشهدا لعنت' وارد می شوند و جواب می گیرند 'بش باد.' خواندن شعر در مدح شهدای کربلا و سینه زنی مختصر در بین آقایان و دعا برای شفای بیماران، گشایش کار حاضران و برآوردن حاجات میزبان و پذیرایی با چای، شیر، میوه، شیرینی و مانند آن از برنامه های همه سقاخانه هاست.
به هنگام خروج نیز رسم است بگویند: 'اجرتان با سید الشهدا !' و بعد به سقاخانه دیگری بروند و این کار معمولا تا نیمه شب ادامه دارد.
نهم و دهم محرم زمانی است برای گردهمایی های خانوادگی و دیدن همه آن هایی که از راه های دور و نزدیک خود را برای آیین روز تاسوعا و عاشورا به بروجرد رسانده اند و شهر پر است از شیر و شربت و شیرینی یا حلیم ویژه خوشمزه، قیمه پلو، زرشک پلو با مرغ و آبگوشت نذری که دست به دست می چرخد و مردم برای گرفتن نذری از هم سبقت می گیرند.
یکی از آداب تاسوعا و عاشورا در بروجرد نذر کردن چراغ برای سقاخانه هاست. حاجت مندان چراغی با اجازه صاحبخانه بر می دارند و نذر می کنند که با برآورده شدن حاجاتشان ده چراغ جایگزین آن کنند. در برخی مواقع به جای چراغ از کالاهای دیگر به ویژه لیوان و استکان که مورد استفاده هیات ها و سقاخانه هاست استفاده می شود.
عصر تاسوعا حال و هوای دیگری در بروجرد دارد، کوچه پس کوچه ها شاهد عبور دختران سیاه پوش و نقابدار است که پابرهنه راه افتاده اند و با نیت و خواست های مختلف به چهل منبر سر می زنند و در 40 سقاخانه شمع روشن می کنند.
در این روز شهر پر است از حاجاتی که در شعله شمع ها می سوزد و نیاز نسل جوان را به رخ می کشد و دعای مردم برای برآورده شدن تمام نیازها.
بیش از 300 هیات و دسته سینی زنی، زنجیرزنی در بروجرد وجود دارد که در ایام محرم به ویژه در روزهای تاسوعا و عاشورا از خیابان های شهر عبور می کنند و بیشتر خود را به امامزاده جعفر (ع) این شهر می رسانند.
سحرگاه عاشورا زمان 'خره گیری 'به معنای مالیدن گل و خاک به بدن است که نشانه اوج سوگواری مردم در عزای امام حسین است.
در این روز حمام های عمومی شهر رایگانند و عزاداران بعد از اذان صبح به حمام می روند و در حالی که سرتاپای خود را با گل رس پوشانده اند سینه می زنند.
برخی از آن ها با همان حالت و تنها با پوشش حوله به دور بدن های خود بیرون می آیند و در همان نزدیکی به سینه زدن می پردازند.
در نقاط دیگر شهر هم دیگ های بزرگ پر از گل و گلاب توسط آنانی که نذر دارند گذاشته شده تا همه بتوانند در عزای حسین گل برسر بمالند.
صبح عاشورا که بیرون باشی در هر خانه ای که نذری داشته باشد می توانی صبحانه صرف کنی و البته حلیم لذیذترین این صبحانه هاست.
با نزدیک شدن به ظهر عاشورا راه بیشتر دسته های عزاداری به خانه مرحوم آیت الله بروجردی و امام زاده جعفر ختم می شود و بعد از دقایقی اوج گرفتن عزاداری با اذان ظهر سکوت شهر را فرا می گیرد.
مردم برای خوردن غذای ظهر عاشورا که معمولا آب گوشت است در خانه هایی که نذری می دهند پخش شده و خود را برای آیین 'شام غریبان' که بعد از غروب آفتاب شروع می شود و پایان عزاداری های 10 روزه و بسته شدن سقاخانه هاست آماده می کنند.
گروه های زن و مرد با روشن کردن شمع و بر سر نهادن طبق هایی حاوی کاه، خرما و شمع یا عروسک هایی به نشانه کودکان یتیم کربلا، در کوچه پس کوچه های شهر راه می افتند و با صدایی اندوهناک در رثای امام می خوانند.
تعزیه ها که با موضوع حوادث عاشورا نوشته و اجرا می شوند همانند سایر شهرهای کشور در بروجرد نیز برگزار می شود.
کُــتل نیز که نوعی نمایش آیینی است به ذکر تصویری برخی از صحنه های کربلا و پس از آن می پردازد. دسته های کتل، دارای حیوانات سنتی بویژه شتر و اسب هستند و افراد مختلف لباسهایی می پوشند که آنها را به شکل و شمایل شخصیت های مثبت و منفی حادثه کربلا در می آورد.
معمولا کتل ها در معابر حرکت می کنند و فقط صدای عزاداری از بلندگوهای همراه آنها شنیده می شود اما گاه توقف می کنند و نوحه هایی نیز می خوانند.
برپایی مجلس ختم قرآن، روضه خوانی و مداحی تا پایان ماه صفر در بروجرد همچنان ادامه دارد.
خراسان جنوبي
شهرستان بيرجند مرکز خراسان جنوبي نيز با فرارسيدن ماه محرم الحرام با نصب پرچم هاي سياه و علم هاي مخصوص عزاداري در مساجد، حسينيه ها و تکايا به عزاداري مي پردازند.
سخنراني پيرامون فلسفه قيام عاشورا در اغلب مساجد و حسينيه هاي شهر و روستاهاي بيرجند، سينه زني، زنجيرزني، روضه خواني، علم بندان، علم گرداني، نخل بندي، نخل گرداني، مشعل گرداني و تعزيه خواني ازشيوه هاي مراسم عزاداري ماه محرم در بيرجند است.
برگزاري مراسم "مشعل گرداني" در روستاي خور و برکوه و "سنگ زني" در روستاي درخش بيرجند، شبيه گرداني، تعزيه خواني، آتش زدن نمادين خيمه ها، راه اندازي کاروان هاي سبزپوش و سرخ پوش از ديگر آيين هاي سوگواري شهادت سالار شهيدان در روز عاشورا در اين شهرستان است.
در مراسم مشعل گراني روستاي خور، مشعل به شکل استوانه اي است که از ۲۰ تسمه آهني تشکيل شده که بعضي از آن ها بلندتر است و پايه مشعل فلزي و حدود دو متر ارتفاع دارد اين مشعل را در شب نهم محرم روشن مي کنند
آيين هاي عزاداري ماه محرم همه ساله در سراسر ايران با شور و عشق خاص مردم به ابا عبدالله الحسين (ع) برگزار مي شود و عاشقان آن حضرت ارادت و تجديد ميثاق خود را هر سال در قالب عزاداري مستحکم تر مي کنند.
درمراسم "سنگ زني" روستاي درخش، سنگ عبارت است از دو تکه چوب استوانه اي هشت سانتيمتري که نخي از آن عبور کرده و در پشت دست قرار مي گيرد.
اين روستا هشت نفر سنگ زن دارد که از شب پنجم محرم اين کار را همراه هيات با آهنگ نوحه سينه زني يا زنجيرزني انجام مي دهند و يا نوحه جداگانه مي خوانند. مردم معتقدند که سنگ زني به نشانه سنگي است که کفار به دندان رسول خدا زده اند.
سمنان
اجراي تعزيه، تشکيل هيات هاي عزاداري، سينه زني و زنجيرزني، حرکت شتران با کجاوه به عنوان نمادي از کاروان کربلا و اسرا، نخل گرداني، اطعام دادن و نذري دادن بويژه در شب هاي تاسوعا و عاشورا و شام غريبان از جمله سنت هايي است که هر سال در ماه محرم در استان سمنان برگزار مي شود.
تعزيه يکي از اين سنت هاست که طرفداران زيادي دارد، هنرمندان اين استان تعزيه را نوعي هنرنمايي براي تثبيت و تجلي نهضت حسيني و قيام عاشورا مي دانند و معتقدند زيبايي نهضت کربلا در تعزيه ناب و اصيل متجلي مي شود. تعزيه در حقيقت نوعي پيام رساني است که براي نهادينه کردن فرهنگ عاشورا مي توان از آن استفاده کرد.
"نخل گرداني" به خصوص در شهرهاي سمنان و شاهرود مرسوم است که نمادي از تشييع جنازه امام حسين (ع) است، همچنين حرکت شتران با کجاوه ها که نمادي از کاروان کربلا و اسرا است.
برپايي خيمه نيز يادآور خيمه هاي امام حسين(ع) در کربلاست، اطعام دادن و نذري دادن در ماه محرم مخصوصا در شبهاي تاسوعا و عاشورا به عزاداران حسيني يکي ديگر از رسوم اين استان به شمار مي رود.
مردم شهر شاهرود نيز از دوران قديم در روز پنجم محرم به ياد جان فشاني هاي حضرت ابوالفضل العباس(ع)، آيين طوق بندان (علم بندان) را با شور و احساسات مذهبي خاصي برگزار مي کنند.
آنان با برپايي اين آيين نمادين نشان مي دهند که اگر در هنگام شهادت علمدار کربلا نبودند که به ياريش بشتابند امروز همه آماده اند تا به ياد آن روز علم حضرت ابوالفضل العباس (ع) را برافراشته نگاه دارند.
تکيه بازار شاهرود که به "تکيه زنجيري" معروف است و از بزرگترين تکاياي اين شهر شاهرود به حساب مي آيد وظيفه جمع آوري طوق ها و برگزاري دسته طوق- بندان را بر عهده دارد.
عاشقان ابوالفضل العباس(ع) سپس در قالب هياتي به سوي مساجد و تکاياي ديگر به راه مي افتند و در طول مسير به چاوشي و خواندن مصيبت مي پردازند.
سيستان و بلوچستان
نوحه خواني، سينه زني، زنجيرزني، برگزاري زيارت عاشورا، تعزيه خواني از جمله آيين هاي معمول مردم سيستان در ايام محرم به شمار مي رود.
پخت حليم و شعله زرد، امتناع مردم سيستان از پخت غذا در سه روز قبل از واقعه عاشورا، پشت بام رفتن ريش سفيدان و تلاوت قرآن و ذکر دعا براي اعلام رسيدن ماه محرم و برگزاري مجالس روضه و عزاداري در منازل از جمله آداب خاص مردم سيستان در ماه محرم و ۱۸روز پس از آن است.
تعزيه درسيستان به صورت روز شماراجرا مي شود به اين صورت که شبيه خوانان هر روز ماه محرم را به يکي از ياران امام حسين (ع) مثلا حضرت علي اکبر(ع) و يا حضرت ابوالفضل (ع) اختصاص مي دهند.
در بلوچستان مردم اهل تسنن با آغاز ماه محرم خود را در سوگ سرور و سالار شهيدان سهيم دانسته و با اجراي برنامه هاي وعظ و سخنراني درمحافل مذهبي به استقبال از اين ماه مي روند.
با آغاز اولين روز از ماه محرم امامان جمعه، پيش نمازان مساجد و ملايان اهل تسنن با سخنراني در مساجد و محافل مذهبي، مردم را از اهميت اين ماه آگاه مي سازند و با روايت احاديث مختلف سعي دارند مظلوميت امام حسين (ع) و نقش وي در اسلام و همچنين عظمت اين ماه پر برکت را به نمازگزاران منتقل کنند.
در ماه محرم زنان دست از انجام کارهايي مثل حصيربافي و سوزن دوزي بر مي دارند و بيشتر سعي دارند خود را با ذکر و تسبيح و نماز و روزه مانوس کنند.
اکثر مردمان بلوچستان و برادران و خواهران اهل تسنن روزهاي تاسوعا و عاشورا روزه مي گيرند، آنها بر اين باورند که گرفتن روزه در اين ايام اجر و ثواب بسياري دارد.
پخت انواع غذاهاي محلي از قبيل حلوا، خورشت و برنج و همچنين پخش شير و خرما ميان خانواده هاي کم درآمد از ديگر آيين هاي روزهاي تاسوعا و عاشورا در بلوچستان است.
مردم چابهار با برپايي آيين هاي نوحه خواني، تعزيه، روضه خواني، سخنراني، سينه زني و زنجير زني همچنان ياد قيام سرور و سالارشهيدان را زنده نگاه داشته اند.
در ظهر عاشورا مردم محلي در بندر مرزي چابهار با آداب و رسوم خاصي با آتش زدن خيمه ها به ياد اسيران کربلا بر سر و سينه مي زنند و با حضرت زينب (س) و اسيران همدردي مي کنند.
زنان پاکستاني مقيم چابهار نيز دردهه اول محرم بانوحه خواني و برپايي آيين هاي ويژه به سوگواري پرداخته و در شب تاسوعا نيز با بستن حجله حضرت قاسم(ع) به عزاداري خاص حضرت قاسم (ع) مي پردازند.
قزوين
هيات هاي مذهبي استان قزوين براي تجليل از مقام ممتاز علمدار کربلا حضرت ابوالفضل (ع) علامتي تهيه و به هنگام عزاداري علامت و چهل چراغ را پيشاپيش هيات حمل مي کنند.
عزيمت هزاران مشتاق اهل بيت و عزادار حسيني از سراسر کشور به شهر قزوين وحضور در حسينيه "آقا سيد جمال" با سابقه بيش از يکصد سال دراين شهر براي برآورده شدن حاجت ها وشفاي بيماران بر غناي عزاداري ها وسوگواري امام سوم شعيان مي افزايد.
دخيل بستن روي علامت، عزاداري و حضور دسته هاي سينه زني و زنجير زني در کوچه و خيابان ها و اجتماع آنان در زيارتگاه "امامزاده حسين"از برنامه هاي هيات هاي مذهبي در دهه اول محرم است.
بارگاه "امامزاده حسين(ع)" که در بين مردم قزوين به "شاهزاده حسين" معروف است از فرزندان امام هشتم رضا(ع) بوده و درروزهاي تاسوعا و عاشوراي حسيني محل عزاداري هيات هاي مذهبي شهر قزوين است.
کهگيلويه و بويراحمد
صداي سنج و طبل عزا در شهرها و روستاها، شيون و زاري مردان و زنان عزادار حسيني، شور و نشاط پيران و جوانان عاشق اهل بيت همگي نشان از غم و اندوه شيفتگان امام حسين (ع )در کهکيلويه و بويراحمد دارد.
نماد هايي از کربلا و قبر شش گوش حضرت علي اکبر(ع) ساخته شده از آلومينيوم و چوب و نصب لامپ هايي با رنگ هاي مختلف ، زيبايي خاصي به مراسم اين شهر مي بخشد.
اين سمبل هاي مذهبي که بر روي پايه هاي فلزي ، در شهر ياسوج گردانده مي شود و سياه چادرهايي که با پارچه هاي سبز و سياه پوشيده شده حکايت از رويداد عظيم تاريخي عاشورا و صحراي کربلا دارد.
در آيين هاي عزاداري ابا عبدالله الحسين (ع) هر شب در اين سياه چادرها، خار و خاشک هايي به آتش کشيده مي شود که بيانگر گوشه هايي از صحنه کربلا و اسارت حضرت زينب (س) و امام سجاد (ع) است.
برگزاري نمايش هايي از صحنه هاي کربلا بويژه شهادت امام حسين (ع) و يارانش از ديگر برنامه هاي عزاداراي در اين منطقه است.
کرمانشاه
کرمانشاه، اين شهر کهن که دروازه کربلاست و بيشتر مردمانش افتخار عنوان کربلايي دارند در ماه محرم حال و هواي غريبي دارد.
از آيين هاي بسيار قديمي ماه محرم در کرمانشاه تعزيه خواني است.
علاقه فراوان مردم به تعزيه خواني و آگاهي يافتن از واقعه کربلا و همدردي با مصائب سيدالشهدا (ع) و اهل بيت او از طريق بازگويي و نمايش وقايع و آلام هرسال تعزيه خوانان را به برپايي هرچه با شکوه تر اين مجالس وا مي دارد.
تهيه انواع غذاها و شربت هاي نذري مانند حليم، شعله زرد، حلوا و شربت هاي مختلف و تقسيم آن در ميان عزاداران از ديگر آيين هاي اين شهر است.
تهيه تابوت خونيني که روي آن کبوتري گذاشته شده و پشت سر آن کودکان به منزله فرزندان امام حسين (ع)حرکت مي کنند و فردي آنان را شلاق مي زند تا به اسارت ببرد، تهيه قنداق حضرت علي اصغر(ع)، حجله حضرت قاسم (ع) و قرار دادن دختر بچه اي مانند عروس در آن، ساختن دست ابوالفضل(ع) و پرتاب آن به هوا براي تحت تاثير قرار دادن مردم از ديگر آيين هاي عزاداري مردم اين شهراست.
از ادوات و ابزار موسيقي رايج در منطقه کرمانشاه که در سوگواري ماه محرم استفاده مي شود مي توان دهل و سرنا را نام برد که با نواي "چمري" ( نوعي موسيقي اصيل محلي ويژه عزاداري ) با دسته هاي عزاداري حرکت مي کنند.
گيلان
اعتقاد و باور خاص مردم به حضرت ابوالفضل العباس (ع)، علي اکبر(ع) ، علي اصغر(ع) ، حربن يزيد رياحي و زنان و کودکان سيدالشهدا(ع)، در اين ايام و برگزاري آيين هاي ويژه سوگواري به نام آنان نمونه ايي ازباورداشت هاي مذهبي مردم اين استان است.
يکي از آيين هاي عزاداري در اين ماه علم بندي است که از يک روز مانده به ماه محرم تا روز هفتم اين ماه در مناطق شهري و روستايي استان گيلان برگزار مي شود.
درروز اول اين مراسم مردم مناطق مختلف با پذيرايي از عزاداران در مساجد و حسينيه ها در بعد از ظهر با تشکيل دستجات مختلف سينه زني و خواندن نوحه پرچم هاي سياه را به نشانه عزاداري سيدالشهدا(ع) به بالاي سردر مساجد و گنبدهاي آن نصب مي کنند.
اين مراسم در دهکده تاريخي ماسوله و شهرستان مذهبي آستانه اشرفيه جلوه ايي ويژه دارد و هرساله افراد مختلفي براي شرکت دراين مراسم به اين روستا مي آيند.
پخت نوعي شيريني به نام "ککه" يا "کشته"، دادن شربت و نصب منبع هاي آب در اطراف مساجد و سطح شهر، اطعام دهي ، پرداخت نذورات ، راه اندازي علم و کتل ، حمل پرچم هاي سبز با عبارت هاي "يا حسين شهيد" به وسيله کودکان و نوجوانان و سقاشدن کودکان سياهپوش با عنوان نذر حضرت علي اصغر (ع) از جمله جلوه هاي زيباي آيين هاي سوگواري در اين منطقه است.
مازندران
برخي از مردم در يکي دو روز قبل از ماه محرم در استقبال از اين ماه در خانه خود مراسم روضه خواني برپا مي کنند و اطعام مي دهند.
يکي از آيين خاص ماه محرم در مازندران آيين " نخل گرداني " در روستاي "نوا" در شهرستان آمل است.
از روز اول تا هفتم محرم مردم به عزاداري مي پردازند و سعي مي کنند در اين روزها کليه نذورات خود را ادا کنند و براي مراسم نخل گرداني آماده شوند.
در روز هفتم محرم، مردم روستاي نوا و بسياري از اهالي اطراف به کنار نخلي مي روند و به آن سلام مي کنند.روز هشتم محرم نخل را بيرون مي آورند و در محله ها مي گردانند مردم نيز به همراه نخل مي روند.
در روز هشتم، نهم و دهم، همراه نخل گرداني، نذوراتي مانند "شير" بين مردم توزيع مي شود. نخل را به در هر خانه که مي برند، صاحب خانه نذر خود مانند شربت، خرما شير، دود کردن اسپند را به جاي مي آورد و اگر نذر قرباني کردن گوسفند باشد قرباني مي کند.
در شامگاه عاشورا، که شام غريبان است، نخل را دور محل مي گردانند و همه مردم پابرهنه و شمع به دست همراه نخل به امامزاده محل مي روند و تا صبح به سينه زني و عزاداري مي پردازند.
دسته گرداني يکي ديگر از مظاهر مشخص مراسم عزاداري در ايام محرم است که با اشکال زنجيرزني سينه زني، شام غريبان و مراسم قوم بني اسد، نواي ياحسين را از مساجد و تکايا به خيابان ها مي کشاند و جلوه هاي عشق و ارادت مردم به امام حسين(ع) و خاندان مطهرش را به رخ عالم مي کشد.
برخي از روستاها از گذشته در اين دو روز پذيراي عزاداران حسيني بوده اند و همچنان با حفظ اين سنت در روزهاي عاشورا و تاسوعا از همه کساني که براي عزاداري مي آيند پذيرايي مي کنند.
اين کار به صورت عمومي صورت مي گيرد و همه مردم روستا در اين روز در حد مقدورات خود براي عزاداران غذا تهيه مي کنند.
از آداب و رسوم بومي منطقه غرب مازندران که سال ها است نسل به نسل چون امانتي گرانمايه به نسل حاضر رسيده، آيين "کرنازني" در محرم است.
" کرنا زني" ويژه عزاي امام حسين (ع) بوده و در محلاتي چون آخوند محله، نارنج بن، تالش محله فتوک و سادات محله شهرستان رامسر و برخي مناطق استان گيلان سابقه اي چند قرني دارد.
امروز در معدود شماري از روستاهاي غرب مازندران و شرق گيلان مراسم" کرنا زني" انجام مي گيرد و متاسفانه روز به روز اجراي اين آيين کم رنگتر مي شود.
اين آيين با آغاز ماه محرم شروع مي شد و در واقع نوعي وسيله براي اعلام برپايي سينه زني و نوحه خواني براي گرامي داشت شهداي کربلا بود و مردم با شنيدن طنين ناله " کرنا "در مجلس عزا حضور مي يافتند.
معمولا هيات هاي عزادار عصر تاسوعا در مساجد جمع شده و شب عاشورا را تا به صبح در مسجد بيدار مي ماندند و در سپيده دم پس از اداي فريضه نماز صبح عزاداران پيشاپيش کرناچي ها به سوي گورستان ها حرکت مي کردند.
پيش از حرکت دسته هاي سينه زني، نواي حزن انگيز کرنا در حالي که سکوت همه جا را فرا گرفته بود،در فضاي مسجد طنين انداز مي شد و کساني که مشتاق حضور در عزاداري بودند با شنيدن صداي " کرنا" از دور و نزديک به مسجد مي آمدند و هيات را همراهي مي کردند.
آيين " کرنازني " بيشتر به صورت دسته جمعي و در محوطه مسجد انجام مي گرفت و علاوه بر روزهاي تاسوعا و عاشورا در سوم و هفتم شهادت امام حسين(ع) و يارانش نيز کرنا نواخته مي شد.
دسته هاي کرناچي مشتمل بر دو سر گروه و بين پنج تا هفت نفر کرناچي بودند و گاهي سر کرناچي که رهبري کرناچيان را بر عهده داشت آهنگي را شروع به نواختن مي کرد و کرناچيان از وي پيروي مي کردند يا او آهنگي را مي نواخت و کرناچيان ديگر دم مکمل آن را مي نواختند.
سرکرناچي آهنگ يا امام سر مي داد و کرناچيان ياحسين را در دميدنشان بيان مي داشتند و اين نواختن تا زمان خستگي ادامه داشت و گاهي هم کرناچيان پيشاپيش هيات ها در بيرون از مسجد حرکت مي کردند. به گفته برخي کرناچي ها هنر " کرنازني" چندين قرن است که در خاندانشان موروثي است. گرچه امروز در اين مناطق، کرنا زني آن شور و حال گذشته را ندارد اما عاشقاني هستند که اين رسم بر جاي مانده از نياکان خود را هنوز در ماه محرم انجام مي دهند.
مرکزي (خمين و ساوه )
"نخل گرداني" يکي از آيين هاي ويژه عزاداري براي تکريم امام حسين(ع) در شهرستان خمين است که سابقه آن به بيش از ۴۰۰سال مي رسد. در روز عاشوراي حسيني مراسم نخل گرداني که از ديرباز از خاندان هاي قديم اين خطه نسل به نسل در ميان آنان به ارث رسيده است اجرا مي شود. اين نخل به منزله "عماري" حضرت امام حسين (ع) با حالتي شبيه خيمه، از چارچوب هايي به شکل چادر صحرايي ساخته شده و با پارچه هاي سبز و مشکي، سپرو شمشير، کلاه خود و تصاوير معصومين تزيين مي شود. اين نخل به روايتي به منزله خيمه امام حسين (ع) و به روايتي تابوت آن حضرت است. عزاداران خمين هرسال در روز عاشورا، نخل را از محل خود واقع در کنار امامزاده شاهزاده ابوطالب به سمت ميدان ۱۵خرداد و از آنجا به "چاله نخل" در مرکز شهر حمل مي کنند.
مردم منطقه معتقدند که با گذشتن از زير اين نخل، امام حسين (ع) حافظ خود و فرزندانشان مي شوند. آيين سوگواري "طوق گردان" يکي از آداب و رسوم کهن مردم شهر ساوه در ماه محرم و روز سوم است. دراين آيين عزاداران حسيني در قالب هيات هاي سينه زني و زنجير زني طوق يا علامت آن هيات را به خانه يکي از صاحبان نذر انتقال مي دهند و پس از ذبح گوسفند توسط صاحب نذر، طوق را با آب و گلاب شست و شو مي دهند.
مردم عزادار پس از شست و شو و تزيين طوق، آن را طي مراسمي همراه بانوحه خواني و مرثيه سرايي با تشريفات خاص جهت اداي سلام به بارگاه امامزاده سيد علي اصغر (ع) شهر ساوه منتقل مي کنند. در اين مراسم پس از اداي سلام واحترام به دراين بارگاه مقدس، طوق را به هيات هاي عزاداري و مساجد حمل مي کنند. مردم ساوه مراسم "طوق گردان" را بيانگر آغاز حرکت لشکر امام حسين(ع) به سمت کربلا و شروع عزاداري محبان آن حضرت و تداوم راهش مي دانند